Nga: Lule Gjeli
Ekziston një lloj zhdukjeje që nuk lë rrënoja. Asnjë fshat i djegur, asnjë varr masiv, asnjë çast i prerë katastrofe rreth të cilit të mbijetuarit mund të organizonin dhimbjen dhe historinë e tyre. Është zhdukja që mbërrin në formën e një bilete avioni, e një lindjeje që kurrë nuk ndodh, e një gjyshe që vdes si folësja e fundit rrjedhshme e një gjuhe që nipërit dhe mbesat e saj nuk e kuptojnë më. Është zhdukja që demografët, me nënvlerësimin e tyre karakteristik, e quajnë “rënie e popullsisë.” Kam kaluar afro dy dekada duke studiuar këtë fenomen nëpër periferitë e Europës, dhe askund nuk paraqitet me qartësi më të madhe se në rastin e shqiptarëve, një popull që, nëse trajektoret e tanishme vazhdojnë, mund të pushojë efektivisht së ekzistuari si prani demografike dhe kulturore koherente në Ballkan deri në fund të shekullit të njëzet e dytë.
Kjo nuk është një parashikim që shumica e njerëzve në Tiranë apo Prishtinë do të dëshironin ta dëgjonin. Është gjithashtu, më vjen keq ta them, një parashikim gjithnjë e më i vështirë për t’u hedhur poshtë.
Shifrat dhe Ajo që Fshehin
Le të fillojmë me bazën. Rreth shtatë deri në tetë milionë shqiptarë banojnë aktualisht në Ballkan, të shpërndarë nëpër Shqipërinë e mirëfilltë, Kosovën, komunitete të rëndësishme në Maqedoninë e Veriut dhe Mal të Zi, dhe një enklavë më të vogël, historikisht të vënë nën presion, në Luginën e Preshevës në Serbi. Sipas standardeve të kombeve të vogla europiane, ky nuk është një numër i parëndësishëm. Por shifrat e papërpunuara, siç do të thotë çdo demograf serioz, janë pjesa më pak interesante e historisë. Ajo që ka rëndësi është vektori, dhe vektori, në këtë rast, tregon drejt poshtë.
Shqipëria ka humbur tashmë diku ndërmjet tridhjetë dhe dyzet përqind të popullsisë së saj rezidente që nga viti 2013, kryesisht për shkak të emigrimit. Kosova, e cila fitoi pavarësi formale vetëm në vitin 2008 dhe që mbart dallimin e të qenit vendi më i ri në Europë sipas moshës mesatare, pasqyron modelin pothuajse saktësisht. Qytetet e destinacionit, Milani, Londra, Diseldorfi, Nju Jorku, i mirëpresin këta të ardhur me mirënjohje, i thithin në tregjet e punës që prej kohësh kanë ndaluar së prodhuar punëtorë të mjaftueshëm vendas, dhe me indiferencën bujare që është dhurata karakteristike e modernitetit ndaj emigrantëve, fillojnë punën e ngadaltë të kthimit të tyre në diçka tjetër.
Dera e Hapur dhe Ajo që Ikën Nëpërmjet Saj
Anëtarësimi i pritur i Shqipërisë në Bashkimin Europian, i parashikuar për diku në vitet 2030, do të përshpejtojë pothuajse me siguri këtë proces në një shkallë që mund të habisë edhe vëzhguesit më me përvojë të migrimit ballkanik. Heqja e pengesave të fundit formale të lëvizjes së lirë nuk do të lejojë thjesht shqiptarët të largohen më lehtë. Do ta shndërrojë emigrimin nga një ndërmarrje e vështirë, shpesh e parregullt, në diçka më të ngjashme me udhëtimin e përditshëm për në punë, një zgjedhje jetësore e normalizuar e jo një këputje. Literatura sociologjike mbi zgjerimin e BE-së dhe efektet e tij demografike në shtetet anëtare periferike është shembëlluese në këtë drejtim. Bullgaria dhe Rumania, të dyja të cilat u bashkuan në vitin 2007, humbën ndërmjet pesëmbëdhjetë dhe njëzet përqind të popullsive të tyre brenda një dekade. Shqipëria, duke filluar nga një pozicion i disavantazhit ekonomik shumë më të madh dhe duke pasur një kulturë emigrimi tashmë të vendosur me vrull të konsiderueshëm, do të performojë pothuajse me siguri më keq.
Ajo që pason, nëse përvojat bullgare dhe rumune janë udhërrëfyes, është një spirale vetëpërforcuese. Ndërsa të rinjtë dhe të arsimuarit largohen, ekonomia vendase humbet aktorët e saj më produktivë, gjë që pakëson mundësitë për ata që mbeten, gjë që përshpejton largimin e mëtejshëm. Deri në mesin e shekullit, projeksionet e besueshme sugjerojnë se popullsia rezidente e Shqipërisë mund të bjerë nën tetëqind mijë, afërsisht madhësia e një zone metropolitane amerikane të mesme. Kosova, e mbështetur aktualisht nga një profil demografik disi më i ri, mund të ruajë afër shtatëqind mijë shpirtra.
Këto nuk janë vende në ndonjë kuptim ekonomikisht të rëndësishëm. Ato janë, në gjuhën e planifikimit urban, qytete në tkurrje që nuk janë përballur ende plotësisht me tkurrjen e tyre.
Kurtha e Lindshmërisë
Emigrimi nuk vepron i vetëm. Ai shoqërohet, kudo që shkon, me një transformim në sjelljen riprodhuese që shumëfishon efektet e tij nëpër breza.
Shkalla totale e lindshmërisë së Shqipërisë ka rënë tashmë në rreth 1.4, mirë nën pragun e zëvendësimit prej 2.1, dhe e njëtrajtshme me popullsitë me lindshmëri më të ulët në Europën bashkëkohore. Kosova, shkalla e lindjeve e së cilës ishte ndër më të larta në kontinent deri në vitet tetëdhjetë të shekullit të kaluar, një artifakt demografik i presioneve të veçanta të jetës nën administrimin serb kur familjet shqiptare bënin zgjedhje riprodhuese të qëllimshme si formë rezistence kolektive, ka parë shkallën e saj të lindshmërisë të shembet me shpejtësi të jashtëzakonshme, nga mbi gjashtë në vitin 1980 në nën dy sot. Ndërsa urbanizimi thellohet, ndërsa gratë shqiptare të cilat historikisht kanë pasur qasje të kufizuar në arsimin e lartë dhe punësimin formal vazhdojnë avancimin e tyre të spikatur në të dyja, lindshmëria pothuajse me siguri do të bjerë edhe më tej. Deri në mesin e shekullit, shkalla 1.0 deri 1.2 është e mundshme. Në atë nivel, çdo brez e zëvendëson veten me afërsisht gjysmën e shkallës së brezit të mëparshëm. Aritmetika e një trajektoreje të tillë është, gjatë disa brezave, shkatërruese.
Diaspora dhe Gramatika e Harresës
Ekziston, mund të argumentohet, një kundërargument ndaj gjithë kësaj. Edhe nëse atdheu ballkanik zbrazet, diaspora shqiptare, që tashmë numëron pesë deri gjashtë milionë dhe e përqendruar në Itali, Gjermani, Mbretërinë e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara, do ta mbajë kulturën gjallë. Gjuha, kuzhina, muzika, krenaria e veçantë kokëfortë që shqiptarët e quajnë besa, kodi i nderit dhe besnikërisë që përbën thelbin etik të shoqërisë tradicionale shqiptare. Me siguri këto gjëra udhëtojnë.
Udhëtojnë, për një brez ose dy. Literatura sociologjike mbi qëndrueshmërinë e diasporës është, megjithatë, kryesisht një literaturë e konsumimit progresiv. Italianët në Amerikë, një komunitet që dikur mbante qindra gazeta, kishat e lagjes, shoqëritë e ndihmës reciproke, gjithë një jetë civile paralele, janë nga brezi i tretë dhe i katërt italianë në mënyra thelbësisht ceremoniale: një recetë sose, një mbiemër, një lidhje e vagëlluar sentimentale me një gadishull që shumica e tyre nuk e kanë vizituar kurrë. Grekët e diasporës, irlandezët, polakët, të gjithë ndoqën variante të të njëjtit hark. Nuk ka arsye të supozojmë se shqiptarët do të jenë të jashtëzakonshëm. Deri në vitin 2150, të qenit shqiptar-gjerman apo shqiptar-amerikan do të nënkuptojë me gjasë atë që nënkupton sot të qenit italo-amerikan në Birmingham, Alabama: një pretendim trashëgimie, jo një identitet të gjallë.
Kjo ka rëndësi sepse gjuha nuk është një aksesor i kulturës. Ajo është substrati i saj. Shqipja, konkretisht dy dialektet kryesore, gegërishtja në veri dhe toskërishtja në jug, të cilat janë mjaftueshëm të ndryshme sa të përbëjnë sipas disa vlerësimeve akademike pothuajse gjuhë të veçanta, do të humbasë njëkohësisht dobinë ekonomike dhe transmetimin ndërbrezor. Nën një prag të caktuar të folësve aktivë, ndoshta një deri dy milionë, stimujt ekonomikë për ruajtjen e mediave, botimeve, arsimit dhe jetës publike në gjuhën shqipe shemben plotësisht. Gjuhë janë zhdukur në shkallë shumë më të mëdha se kjo.
Makineritë e Buta të Fshirjes
Ajo që dallon rastin shqiptar nga precedentët historikë të zhdukjes kombëtare, prusianët, kornikasit, dalmatët, është mungesa pothuajse totale e presionit shtrëngues. Askush nuk i detyron shqiptarët të largohen. Asnjë shtet nuk e shtypë gjuhën. Institucionet europiane që do të kryesojnë mbi çfarëdo që do të mbetet e Shqipërisë dhe Kosovës në vitin 2100 janë, të paktën në aspiratë, thellësisht të angazhuara ndaj pluralizmit kulturor.
Dhe megjithatë kjo është pikërisht ajo që e bën fenomenin kaq shqetësues konceptualisht, dhe kaq rezistent ndaj kornizave morale të zakonshme tek të cilat drejtohemi kur diskutojmë zhdukjen e popujve. Nuk ka fajtor. Ka vetëm agregatin e vendimeve individualisht racionale: të kërkosh paga më të mira në Hamburg, të kesh një fëmijë e jo tre, të rritësh atë fëmijë në gjermanisht e jo në shqip sepse gjermanishtja është, për një fëmijë që rritet në Hannover, thjesht më e dobishme. Secili prej këtyre vendimeve është i mbrojtur. Efekti i tyre kumulativ është zhdukja e një qytetërimi.
Kjo është forma që tragjedia demografike merr në shekullin e njëzet e një. Jo pushtim. Jo dëbim. Jo as, saktësisht, asimilim në kuptimin agresiv që ky term dikur mbante, mësuesi i shkollës që rreh gjuhën amtare jashtë fëmijës. Është më tepër një shpërbërje e gjerë, e butë, plotësisht vullnetare, e kryesuar nga askush dhe e rezistuar nga pothuajse askush, sepse rezistenca kërkon vullnetin kolektiv për të sakrifikuar avantazhin individual për vazhdimësinë kolektive, dhe moderniteti e ka bërë atë sakrificë të veçantë të duket, për shumicën e njerëzve, si absurditet.
Çfarë Mund ta Ndryshojë Këtë
Unë nuk e ofroj këtë analizë si profeci. Trajektoret demografike nuk janë ligje fizike dhe mund të ndryshohen nga politikat, nga transformimi ekonomik, nga llojet e ringjalljes kulturore dhe politike që janë, nga natyra e tyre, të paparashikueshme.
Një konvergjencë dramatike ndërmjet pagave shqiptare dhe atyre të Europës Perëndimore, e arritshme në parim nëpërmjet investimeve të qëndrueshme strukturore të BE-së, do të zvogëlonte ndjeshëm stimulin e emigrimit. Politikat pronatale të llojit që Hungaria ka ndjekur me sukses të paktën të pjesshëm mund ta ngadalësonin rënien e lindshmërisë. Dhe ekziston, ndër segmente të diasporës shqiptare, një nacionalizëm kulturor i fuqishëm që periodikisht ka demonstruar qëndrueshmëri të vërtetë. Roli i komunitetit shqiptar-amerikan në sigurimin e pavarësisë së Kosovës qëndron si një shembull i jashtëzakonshëm i asaj që mund të arrijë mobilizimi politik i diasporës kur është mjaftueshëm i motivuar.
Këto forca janë reale. Ato janë gjithashtu, për momentin, të pamjaftueshme për të ndryshuar trajektoren themelore.
Populli shqiptar ka mbijetuar gjëra që, sipas logjikës së zakonshme historike, duhet ta kishin shkatërruar: pesë shekuj të administrimit osman, shtypja sistematike kulturore e periudhës së vonë osmane, izolimi i veçantë totalitar i diktaturës së gjatë të Enver Hoxhës, luftërat e shpërbërjes jugosllave. Ata janë, si karaktere kombëtare, një studim i qëndrueshmërisë. Do të ishte diçka afërsisht e pahijshme të parashikohej zhdukja e tyre me gjë tjetër veç pasigurisë së vërtetë dhe trishtimit të vërtetë.
Por detyrimi i demografit është ndaj të dhënave. Dhe të dhënat, në këtë moment, sugjerojnë se kërcënimi më i madh që kanë përballur ndonjëherë shqiptarët nuk është armiku në porta.
Është mungesa e çfarëdo portash fare.
