Nga: Prof.As.Dr Klaudio Peqini
Kush po e përdor inteligjencën e rinisë shqiptare?
Shqipëria nuk po e humb rininë e saj më të mirë rastësisht. Ajo po e dorëzon. Po e dorëzon në mënyrë të heshtur, të organizuar dhe shpesh me vetëkënaqësi morale. Në vend që të ndërtojë struktura që prodhojnë mendim kritik dhe pavarësi intelektuale, vendi ka zgjedhur rrugën më të lehtë: të eksportojë trurin dhe ta quajë këtë “integrim”. Në këtë proces, rinia e aftë nuk trajtohet si pasuri strategjike, por si burim i lirë, i riciklueshëm dhe i zëvendësueshëm.
Mekanizmi është i njohur dhe funksionon mirë. Të rinjtë më të zgjuar identifikohen herët, filtrohen përmes bursave, trajnimeve, projekteve “elitare” dhe rrjeteve të mbyllura. U jepet ndjesia e përzgjedhjes, e përkatësisë, e shpëtimit personal. Por paralelisht u mësohet se disa pyetje nuk duhen bërë, disa tema nuk duhen prekur dhe disa analiza nuk janë “të dobishme”. Askush nuk u thotë hapur çfarë të mendojnë, thjesht u bëhet e qartë çfarë nuk duhet të mendojnë. Ky nuk është edukim, është disiplinim.
Në Shqipëri, ky proces shoqërohet nga një narrativë toksike: ai që ikën është i zgjuar, ai që qëndron është i humbur. Kështu, shoqëria fillon të përçmojë vetveten përmes syve të atyre që e braktisin. Të rinjtë rekrutohen jo vetëm nga jashtë, por edhe nga një mendësi e brendshme inferioriteti, e kultivuar për vite me radhë nga media, politika dhe vetë institucionet akademike. Kjo është forma më e rrezikshme e kolonizimit: kur vendi fillon të besojë se nuk është i aftë të prodhojë as mendim, as të ardhme.
Institucionet shqiptare, në vend që ta ndalin këtë hemorragji, shpesh veprojnë si bashkëpunëtore pasive. Universitetet prodhojnë diploma, jo shkolla mendimi. Projektet “ndërkombëtare” importojnë agjenda, jo kapacitete. Pedagogët dhe studiuesit e rinj mësohen shpejt se mbijetesa kërkon bindje, jo guxim intelektual. Kështu, mendimi kritik ose largohet, ose hesht. Dhe një shoqëri ku mendimi kritik hesht, është një shoqëri e gatshme për t’u drejtuar nga të tjerë.
Të flasësh për “brain drain” në këtë kontekst është e pamjaftueshme. Këtu kemi të bëjmë me “brain capture”: kapje të mendjes, të vlerave dhe të potencialit analitik. Shqipëria nuk po humb vetëm individë të talentuar, por po humb aftësinë për të prodhuar elitë intelektuale sovrane. Pa këtë elitë, çdo reformë është kozmetike, çdo zhvillim është i varur dhe çdo “sukses” është i përkohshëm.
Nëse kjo vazhdon, e ardhmja e vendit nuk do të vendoset në auditorë, laboratorë apo institucione vendase, por në zyra të largëta që nuk kanë asnjë detyrim moral ndaj Shqipërisë. Dhe atëherë pyetja nuk do të jetë më pse ikën të rinjtë, por pse ata që mbetën, pranuan të heshtnin. Sepse një vend që nuk mbron mendjen e vet, e ka pranuar tashmë humbjen.
